Jakub Jankowski

To historia ludzi, którzy marzyli o wolności. Ludzi, którzy nie zawsze się ze sobą zgadzali, ale zdołali stworzyć sobie swoje miejsce, swoją przestrzeń. 

— Jakub Jankowski, tłumacz z języka portugalskiego

Komiks Angola Janga Brazylijczyka Marcela D’Salete, wydany w Polsce w 2019 roku przez Timof Comics, opowiada o tytułowej „Małej Angoli”, czyli o grupie osad (mocambos) utworzonych na terenie kolonialnej Brazylii przez zbiegłych z plantacji, niewolników walczących o swoją wolność. Pierwsze mocambos pojawiły się pod koniec XVI w., urosły w siłę w XVII w. (całą Angolę Jangę zamieszkiwało około 20 tysięcy ludzi, a największe mocambo – Macaco – 6 tysięcy), a ostatnia przeciw nim ekspedycja miała miejsce w XVIII w. Komiks Angola Janga jest oparty na faktach historycznych.

W nagraniu audio tłumacz wyjaśnia historyczne realia graficznej opowieści o wolnych społecznościach rdzennej ludności i zbiegłych niewolników w Brazylii.

Fragment glosariusza komiksu Angola Janga Marcela D’Salete…  

Angola Janga

Termo usado entre os próprios moradores para definir o conjunto de mocambos de Palmares. Em quimbundo, significa “pequena Angola” (Clóvis Moura, Dicionário da escravidão). Para Nei Lopes, em seu Dicionário Banto do Brasil, o termo tem origem em outras línguas banto e significa “Minha Angola”. Havia diversos mocambos grandes e pequenos no local, os maiores chegavam a ter mais de 6 mil pessoas. Os mais conhecidos mocambos de Palmares foram Macaco, Zumbi, Subupira, Andalaquituche, Alto Magno, Aqualtune, Acotirene, Amaro, Tabocas, Osenga, Dambraganga e Curiva.

 

Calunga

“O termo multilinguístico banto kalunga encerra ideia de grandeza, imensidão, designando Deus, o mar, a morte”, diz Lopes. Maria Helena Figueiredo Lima, em seu Nação Ovambo, escreve: “O vocábulo Kalunga (Deus), do verbo oku-lunga (ser esperto, inteligente), encontra-se no dialeto dos Ambós e em outros grupos vizinhos. O prefixo ka aparece aqui sem a função diminutiva usual, sua característica. Antes, pelo contrário, impõe-se como uma afirmação de coisa importante, grande, valiosa”.

 

Carta de alforria

Cartas ou títulos em que o senhor legitimava a liberdade ao escravizado. Era documento registrado em cartório. Existiam diversas categorias de cartas, em muitas delas, o escravizado ainda permanecia trabalhando por longos períodos após a assinatura ou mesmo poderia voltar a escravidão se houvesse caso de “ingratidão”, comenta Clóvis Moura.

 

…w przekładzie Jakuba Jankowskiego

 

Angola Janga

Termin używany przez jej mieszkańców dla określenia wszystkich mocambos w Palmares. W kimbundo oznacza „małą Angolę” (Clóvis Moura, Dicionário da escravidão [Słownik niewolnictwa]). Według Neia Lopesa (Dicionário Banto de Brasil [Brazylijski Słownik Bantu]) termin pochodzi z innego języka bantu i oznacza „Moją Angolę”. W Palmares było wiele dużych i małych mocambos. Największe zamieszkiwało po 6 tysięcy ludzi. Najbardziej znane to Macaco, Zumbi, Subupira, Andalaquituche, Alto Magno, Aqualtune, Acotirene, Amaro, Tabocas, Osenga, Dambraganga i Curiva.

 

Calunga

Kalunga, termin bantu, wskazuje na wielkość, niezmierzoność, oznaczając boga, morze, śmierć”, wyjaśnia Lopes. Maria Helena Figueiredo Lima, w Nação Ovambo [Lud Ovambo], pisze: „Termin Kalunga (Bóg), od czasownika oku-lunga („być sprytnym, inteligentnym”), spotykamy w dialekcie ambós i w sąsiednich grupach. Prefiks «ka-» występuje tutaj w innej niż zwykle funkcji, nie charakterystycznego zdrobnienia, a wręcz przeciwnie, realizuje przede wszystkim funkcję afirmatywną rzeczy ważnej, wielkiej, wartościowej”.

 

Carta de alforria

Listy lub glejty (zob. str. 20 i 22 w komiksie – tam pojawia się kwestia tego typu listu – od tłumacza), w których pan potwierdzał wolność zniewolonego. Był to dokument rejestrowany notarialnie. Istniało wiele tego rodzaju pism. Według niektórych zniewolony nadal pracował jeszcze przez długi czas po podpisaniu takiego listu, a nawet mógł ponownie stać się niewolnikiem w przypadku „niewdzięczności”, jak wyjaśnia nam Clóvis Moura.

 

O tłumaczu

Jakub Jankowski Tłumaczenie komiksów? Mój drugi etat, a komiksy to także część mojej pracy akademickiej i popularyzatorskiej. Najważniejszy komiks portugalski, który przetłumaczyłem (z ogromną pomocą przyjaciół), to A pior banda do mundo  J.C. Fernandesa. Najważniejszy komiks brazylijski, który przetłumaczyłem, to Angola Janga Marcelo D’Salete. Najważniejszy komiks, który przetłumaczyłem z hiszpańskiego, to Café Budapeszt Afonsa Zapico. Najważniejszy komiks, który przetłumaczyłem z angielskiego, to Krazy Kat George’a Herrimana.