Monika Muskała

Praca aktora ma wiele wspólnego z pracą tłumacza. Jedna i druga jest interpretacją cudzych tekstów. Tłumacz też zakłada maskę: cudzy tekst jest maską, którą tłumacz ożywia, przez którą przemawia własnym głosem, ale nie jest to do końca jego tekst. To cudzy tekst, który bez tłumacza nie istnieje w obcym języku.

— Monika Muskała, tłumaczka z języka niemieckiego

W I tomie Dramatów Thomasa Bernharda, wydanym właśnie przez wydawnictwo Czytelnik, znalazły się trzy sztuki: Siła przyzwyczajenia, Minetti. Portret artysty z czasów starości i Przed odejściem w stan spoczynku. Komedia o duszy niemieckiej – dwie pierwsze w tłumaczeniu Moniki Muskały, ostatnia w tłumaczeniu Danuty Żmij-Zielińskiej. Pozornie różne, mają jeden wspólny mianownik – jest nim gra i mistyfikacja. Raz chodzi o inscenizowanie artystycznej klęski, powtarzanej rytualnie przez trupę muzycznych dyletantów, to znowu o śmierć zapomnianego, niegdyś podobno wielkiego aktora, który postanawia odejść w masce króla Leara, wreszcie o kazirodczo-teatralne rytuały rodzinne odprawiane raz do roku ku czci Himmlera. Na okładce maska z gazy – ni to pandemiczna, ni to teatralna. Tragiczna.

W nagraniu wideo Monika Muskała opowiada o początkach swojej przygody ze sztukami Thomasa Bernharda, o mistyfikacji, za pomocą której człowiek próbuje ratować się z katastrofy, jaką jest jego życie, i o sztuce Minetti. Portret artysty z czasów starości.

W nagraniu audio Monika Muskała opowiada o tym, co łączy trzy pozornie różne sztuki zebrane w pierwszym tomie Dramatów Thomasa Bernharda, mistrza autoinscenizacji, a także czyta fragment monologu Minettiego ze sztuki Minetti, napisanej przez Bernharda dla Bernharda Minettiego (od 8’16”).

Fragment dramatu Thomasa Bernharda Minetti. Portret artysty z czasów starości…

Die Künstler hängen zeitlebens

ob sie es wahrhaben wollen oder nicht

von der sogenannten Gebildeten Welt ab

und verweigert sich ein Künstler der klassischen Kunst

läßt ihn die sogenannte Gebildete Welt fallen

er ist ein toter Mann mein Kind

Zuerst glaubte ich

ich ziehe mich enttäuscht

naturgemäß enttäuscht

nur auf die kürzeste Zeit nach Dinkelsbühl zurück

in dieses kleine verschlafene Nest

in welchem sich die Krautköpfe Gutenacht sagen

aber ich bin ganze dreißig Jahre

in Dinkelsbühl geblieben

dreißig Jahre mein Kind

in welchen ich die gesamte klassische Literatur studiert habe

damit ich am Ende gewußt habe

warum ich mich ihr verweigere

Den Lear ja

aber die ganze übrige klassische Literatur nein

In der Dachkammer meiner Schwester in Dinkelsbühl

spielte ich an jedem Dreizehnten des Monats

vor dem Spiegel den Lear

immer pünktlich um acht am Abend

in Ensors Maske mein Kind

um nicht aus der Übung zu kommen

Und an jedem gewöhnlichen Tag

eine angemessene Deklamation mein Kind

Learsätze

immer die gleichen Learsätze

und an jedem Dreizehnten den kompletten Lear

einmal in Englisch

und einmal in Deutsch

in meiner eigenen Übersetzung natürlich

Der Künstler ist erst der wahre Künstler

wenn er durch und durch wahnsinnig ist

wenn er sich in den Wahnsinn hineingestürzt hat

bedingungslos

sich zur Methode gemacht hat

Der wahre Künstler mein Kind hat sich den Wahnsinn

seiner Kunst zur Methode gemacht

mag die Welt denken und schreiben was sie will

Er darf nur kein Angsthase sein

Der Künstler darf kein Angsthase sein natürlich

Die Gesellschaft hat mir den Boden entzogen

indem sie mir die Bühne entzogen hat

und die Senatoren haben mir den Prozeß gemacht

und meine Existenz ruiniert

aber meine Künstlerschaft hat unter dieser Gemeinheit

nicht gelitten

im Gegenteil

Aber welche Anstrengung mein Kind

In Dinkelsbühl in der Dachkammer meiner Schwester

Künstler sein

…w przekładzie Moniki Muskały

 

Artyści są przez całe życie

wszystko jedno czy się do tego przyznają czy nie

uzależnieni od tak zwanego oświeconego świata

i oprze się któryś artysta klasycznej sztuce

cały oświecony świat zrywa z nim

jest trupem moje dziecko

Najpierw myślałem

rozczarowany

siłą rzeczy rozczarowany

zaszyję się tylko na krótki czas w Dinkelsbühl

w tej zapadłej dziurze

gdzie kapuściane głowy mówią sobie dobranoc

ale zostałem w Dinkelsbühl

całe trzydzieści lat

trzydzieści lat moje dziecko

w ciągu tych lat przestudiowałem całą klasyczną literaturę

żeby koniec końców dowiedzieć się

dlaczego się jej oparłem

Lear owszem

ale cała pozostała literatura klasyczna nie

W pokoju na poddaszu u mojej siostry w Dinkelsbühl

trzynastego każdego miesiąca grałem

Leara przed lustrem

zawsze punktualnie o ósmej wieczorem

w masce Ensora moje dziecko

żeby nie wyjść z wprawy

A w dzień powszedni

odpowiednia deklamacja moje dziecko

zdania z Leara

zawsze te same zdania z Leara

a każdego trzynastego Lear kompletny

raz po angielsku

a raz po niemiecku

w moim własnym tłumaczeniu oczywiście

Artysta dopiero wtedy jest prawdziwym artystą

kiedy jest na wskroś szalony

kiedy w szaleństwie pogrąży się

bezwarunkowo

uczyni z niego metodę

Prawdziwy artysta moje dziecko z szaleństwa

swojej sztuki czyni metodę

niech sobie świat myśli i wypisuje co chce

Nie wolno mu tylko panikować

Artyście nie wolno panikować oczywiście

Społeczeństwo usunęło mi grunt spod nóg

pozbawiając mnie sceny

a senatorowie wytoczyli mi proces

zrujnowali mi życie

ale mój artyzm z powodu tej podłości

nie ucierpiał

wręcz przeciwnie

Jakiż to wysiłek moje dziecko

W Dinkelsbühl w pokoju na poddaszu u siostry

być artystą

O tłumaczce

Monika Muskała – tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, dramatopisarka, dokumentalistka. Tłumaczyła Thomasa Bernharda, Elfriede Jelinek, Wernera Schwaba, Heinera Müllera, Franka Wedekinda, Ödöna von Horvatha. W 2019 r. wyróżniona nagrodą im. Karla Dedeciusa za całokształt twórczości translatorskiej. Za esej Między Placem Bohaterów a Rechnitz. Austriackie rozliczenia (Ha!Art, 2016) otrzymała Górnośląską Nagrodę Literacką Juliusz i nagrodę „Literatury na Świecie”. Książka była również nominowana do Nagrody Nike i Nagrody Literackiej Gdynia. Z siostrą Gabrielą pisze sztuki teatralne pod pseudonimem Amanita Muskaria: Podróż do Buenos Aires (2001), Daily Soup (2007), Cicha noc (2016) i Tożsamość Wila (2017). Wykładowczyni w łódzkiej Szkole Filmowej. Z Andreasem Horvathem zrealizowała kilka filmów dokumentalnych, m.in. nagrodzony w Karlovych Varach Views of a Retired Night Porter (2006).


© Autorem zdjęcia Moniki Muskały jest Andreas Horvath. W nagraniu wykorzystano utwór dostępny na licencji Creative Commons: Denis Stelmakh, Afraid of Destiny (link).