Katarzyna Tunkiel

Leksykon światła i mroku ma specyficzną, alfabetyczną kompozycję. Ten alfabetyczny klucz stanowił nie lada wyzwanie translatorskie.

— Katarzyna Tunkiel, tłumaczka z języka norweskiego

Leksykon światła i mroku Simona Strangera w przekładzie Katarzyny Tunkiel ukazał się w czerwcu 2020 roku nakładem Wydawnictwa Literackiego. Ta zaskakująca formalnie powieść traktuje o losach żydowskiej rodziny żony autora i życiu jednego z największych norweskich zbrodniarzy wojennych, które łączy w zdumiewający sposób pewna willa na obrzeżach śródmieścia Trondheim. Stranger kreśli obraz jasnych i ciemnych stron ludzkiej natury, badając historię domu, w którym jako dziecko mieszkała jego teściowa, a gdzie kilka lat wcześniej dokonywano egzekucji.

W nagraniu audio Katarzyna Tunkiel opowiada o zegarmistrzowskich manipulacjach przy tłumaczeniu powieści skonstruowanej w układzie alfabetycznym.

Fragment powieści Simona Strangera Leksykon światła i mroku…

I den jødiske tradisjonen sier man at et menneske dør to ganger. Den første gangen er når hjertet slutter å banke og synapsene i hjernen slukker, som i en by der strømmen går.

          Den andre gangen er når navnet til den døde sies, leses eller tenkes på for siste gang, femti eller hundre eller fire hundre år senere. Først da er vedkommende virkelig borte, strøket ut av livet på jorden. Denne andre døden var utgangspunktet for den tyske kunstneren Gunter Demnig da han fikk ideen til å støpe brosteiner av messing, gravere inn navnene til jøder som ble drept av nazistene under andre verdenskrig, og felle dem ned i fortauet foran bygårdene der familiene bodde. Han kaller dem «snublesteiner». […]

          En av dem er din.

[…]

B for bjørketreet du passerer i luftegården på vei til straffarbeid, med skittenhvit stamme og blader som nå er helt gyllengule, som fargen på noen av stoffprøvene du pleide å ta inn til forretningen i Trondheim.

 […]

B for bønneruller, for bar mitsva og for benkene i synagogen i Trondheim som du en gang hjalp til med å bære inn i lokalene. På disse benkene satt barna dine som små og sprellet med beina i løse luften mens de lyttet til den messende stemmen og kjente på alvoret i rommet.

 […]

B for betongen i kjelleren i Bandeklosteret, og for blodet som drypper fra øksen som et av medlemmene holder i hånden. Det er slutten av april 1945, og Rinnan kommer inn i vaskerommet. Ser kassene som står midt på gulvet og blodet som langsomt renner mot sluket. Rinnan nikker anerkjennende til mannen som står der, andpusten med en øks hengende slapt langs låret.

…w przekładzie Katarzyny Tunkiel

 

W tradycji żydowskiej mówi się, że człowiek umiera dwa razy. Pierwszy raz wtedy, kiedy ustaje bicie jego serca, a synapsy w mózgu gasną niczym miasto podczas awarii prądu.

          Drugi następuje wówczas, gdy już po raz ostatni wypowiada się nazwisko zmarłego, myśli się o nim lub się o nim czyta pięćdziesiąt, sto albo czterysta lat później. Dopiero wtedy człowiek naprawdę znika, wymazany z życia na Ziemi. Właśnie ten drugi rodzaj śmierci zainspirował niemieckiego artystę Guntera Demniga, który wpadł na pomysł, że będzie wytapiał mosiężne kostki brukowe, grawerował na nich nazwiska Żydów zabitych przez nazistów podczas drugiej wojny światowej i umieszczał je w chodnikach przed kamienicami, gdzie mieszkały rodziny ofiar. Demnig nazywa te kostki Stolpersteine — kamieniami, o które się potykamy. […]

          Jeden z nich jest twój.

[…]

B jak brzoza, którą mijasz na spacerniaku w drodze na karne roboty, o brudnobiałym pniu i liściach złotożółtych jak próbki tkanin, które sprowadzałeś do sklepu w Trondheim.

 […]

B jak błogosławieństwa, jak bar micwa i bożnica w Trondheim, do której kiedyś pomagałeś wnosić ławki. Na tych samych ławkach siedziały twoje dzieci i wymachiwały nogami, słuchając zawodzącego głosu i czując powagę miejsca.

[…]

B jak beton w piwnicy Bandeklosteret, na który kapie krew z siekiery trzymanej w ręku przez jednego z członków bandy. Jest koniec kwietnia 1945 roku, Rinnan wchodzi do pralni. Widzi skrzynki pośrodku podłogi i krew ściekającą do odpływu. Kiwa z uznaniem głową w stronę mężczyzny, który stoi bez tchu, z siekierą luźno wiszącą wzdłuż uda.

O tłumaczce

Katarzyna Tunkiel (ur. 1985) – tłumaczka literatury norweskiej, skandynawistka, literaturoznawczyni. Absolwentka filologii norweskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Autorka ponad trzydziestu przekładów, wśród których znajdują się m.in. teksty kilkorga czołowych współczesnych pisarzy norweskich – Carla Frodego Tillera, Kjersti Annesdatter Skomsvold i Torego Renberga – oraz liczne książki dla dzieci. Mieszka w Norwegii i pracuje na Uniwersytecie w Stavanger.